ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਸਦਾ ਕਮਲ ਦੇ ਕੌਂਦੇ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਉਥੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਟਣਡੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੋ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਡਦੀ ਵਧੀਆ ਧੂੜ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਢਲਾਂ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਸੁਗੰਧ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਚੰਬੇ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਕਰਬਨ, ਸਭ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਰੁੱਖ, ਮਹਾਦਵੀ ਲਤਾ ਤੇ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਚਿਰਬਿਲਵਾ, ਮਧੁਕਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਰੁੱਖ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲੋਧਰ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਜੂ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ ਹਨ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕਾ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਾ, ਅੰਬ, ਪਾਟਲਾ, ਕੋਵਿਦਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦਾ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਹਨ, ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ, ਧਵਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਲਾਲ ਕੁਰਬਕ, ਤਿਨਿਸ਼ਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸਯੰਦਨ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ, ਸਭ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਚੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਢੁੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕੰਧੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ, ਮਾਣਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ, ਕਈ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਹਿਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕੌਂਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ; 'ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ,' ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਧੁ-ਮਗਨ ਮਧੁਮੱਖੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਛੁਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਧੁਮੱਖੀ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖ-ਰੁੱਖ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਿਸਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਢਲਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚੌੜੇ ਤੇ ਸੁਨਹਿੜੇ-ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਦੇਖੋ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਿੜਾਈ; ਖਿੜਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਖਿੜਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਮਨਮੋਹਣ ਦਿੱਖ, ਵਾਕਈ, ਉਚਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦਮਈ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮੀਕ ਸਤਰੀ, ਸੀਤਾ, ਇਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਰਹਿ ਸਕੀਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਠੇਗੀ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਖੋ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਕਰਵਾਕ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਲਵਾ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂਲਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਨੰਦਮਈ ਪੰਛੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਮੇਰੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਕਮਲ-ਅੱਖੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਦੇਖੋ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਨੰਦਮਈ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਜੇਕਰ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਪੰਪਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਧਨਿਆ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ ਹੋਈ—ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਲਾਚਾਰ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇਕਰ ਜਨਕ, ਸਤਯਵਾਦੀ ਤੇ ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਉਹ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਅਪਨੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟਲ—ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ? ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅਦੁਤੀਆ, ਧਰਮਿਕ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸ਼ਬਦ, ਮ੍ਰਦੁ ਹਾਸ ਤੇ ਮਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੁਣਾਂਗਾ?