ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਲਿਲੀ ਫੁੱਲ ਖਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲ ਪੰਛੀ ਚਹੁੰਫੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕਮਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ 'ਤੇ ਭੰਬੀਰਾਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਠਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਹੇਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਕਿੰਨੀ ਵਕਰੀ ਹੈ! ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਜੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਾਂ ਉਲਟ ਦੇਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਨੀਖੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡੀ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੀ ਤੰਦਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹਵਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿੰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਮੋਹਕ ਆਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰ ਡੰਡੇ ਵੇਖ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਠੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੈਸਮੀਨ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਰਬੀਰ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਮਧਵੀ ਲਤਾ ਅਤੇ ਜੈਸਮੀਨ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੀਆਂ ਹਨ। ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇੱਥੇ ਖਿੜੇ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਰੁੱਖ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕਾ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹਨ, ਲੋਧਰਾ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੂ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ ਹਨ। ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕਾ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਅੰਬ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨਾ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ਿਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਧਵਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖ, ਲਾਲ ਕੁਰਬਕਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸਿਆੰਦਨਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਲਪਟੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਦੀਕ ਖੜੇ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ, ਮਸਤ ਨਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਈ, ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਕਹੇ, "ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੈ।" ਭੰਬੀਰਾ, ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ, ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫੜਕ ਕੇ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਧੁ-ਲੋਭੀ ਭੰਬੀਰਾ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੜ ਗਏ ਹਨ, ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪੱਥਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ-ਲਾਲ ਰੰਗ 'ਚ ਚੌੜੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਵੇਖ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਖਿੜ ਰਹੇ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ, ਭੰਬੀਰਿਆਂ ਦੇ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਮਾਨੋ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਕਈ ਸ਼ੋਭਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਮਨ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਧਰਮਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕੀਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਘਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਉਠੇ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰੁੱਖ, ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਖ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਲਵਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ-ਚਿਲਾਟ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਿਰਨ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।