ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕੁਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲ-ਪੰਖੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਪਾ ਦੀ ਝੀਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਮਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਭੌਰੇ ਵੱਜ ਕੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਝੀਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਂਗ ਚੌੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿੱਠੜੀ ਮੂਰਤ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ, ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਹਾਏ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਵਾਸਨਾ ਕਿੰਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ! ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਵਾਲੀ, ਦੁੱਧ-ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਸ ਇਹ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਮੁਝ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਸਹਿ ਲੈਣ ਯੋਗ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਤਾ ਦੀ ਮਿੱਠੜੀ, ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸੋਹਣੇ ਕਰਨਿਕਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਹੋਈ ਧੂੜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਬੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ—ਚੰਬਾ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਕਰਬੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਰੁੱਖ, ਮਾਧਵੀ ਲਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਲੋਧਰਾ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਅੰਗੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਆਮ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਧਵਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਲ ਕੁਰਾਬਕ, ਤਿਨੀਸ਼, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸਯੰਦਨ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਟਿੱਪਾਂ ਲਪਟੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਹਨੇ ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੱਗੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸ਼ਹਦ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਕੋਪਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰਾ ਖਿੜਿਆ ਹੈ।" ਭੌਰਾ, ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਲੁਕ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਹਦ ਲੱਭਦਾ ਭੌਰਾ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਪਏ ਹਨ, ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਵਿਛੇ ਹੋਣ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਵੇਖੋ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਖਿੜਦੇ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਖਿੜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਰੁੱਖ, ਜੋ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਖੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ, ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੜੀ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮਵਤੀ ਮਹਿਲਾ (ਸੀਤਾ) ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕੀਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਘਾਹ-ਵਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਖ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਖੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਲਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌੰਚ ਪੰਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਪੰਖੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੁਸ਼ ਪੰਖੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਮੇਰੀ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਚੰਦ੍ਰ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖ, ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਜਣੇ ਹਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਦੁੱਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।