ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਪਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਗਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਪੰਪਾ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਚਮਕਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਲਿਲੀ ਫੁੱਲ ਖਿਲੇ ਹਨ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਦੀ ਝੀਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਝਟਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਨਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਪਰ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਇਦੇਹੀ — ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ — ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੀਵਨ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ ਇਹ ਇੱਛਾ! ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚੀ, ਦੁਲਭ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਚਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਜਦ ਰੁੱਖ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਦੁਬਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਕੁਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੌਂਪਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਢੂੰਢਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹੌਲੇ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਆਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਡੰਢੇ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਧੂੜ ਉਡਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਚੰਬੇ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਰਬੀਰ, ਸਭ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ ਅਤੇ ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਰੁੱਖ, ਮਾਧਵੀ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਅਤੇ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੁਕਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਰੁੱਖ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹਨ; ਲੋਧਰਾ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਮੈਨ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕਾ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਅੰਬ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ, ਸਭ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਧਵਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਲਾਲ ਕੁਰਾਬਕਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸਯੰਦਨ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ, ਸਭ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ ਮਸਤ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ, ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ, ਜੋ ਕਈ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮਧੁ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕੌਂਪਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; “ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ,” ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਧੁ-ਲੋਭੀ ਭੌਰਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਫਟਕ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭੌਰਾ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੜ ਗਏ ਹਨ, ਸੋਹਣੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਦੇ ਵਿਛੋਣਿਆਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਲਈ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਥਰ, ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਿੜਾਈ; ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪਤਾ ਵਾਕਈ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਧਰਮਵਤੀ ਨਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕੀਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਘਾਹੀ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਪਰ, ਇੱਥੇ ਰੁੱਖ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਠੰਡੀ ਝੀਲ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਬਤਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਲਵਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਅੱਖੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।