ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਗਮ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਪੱਖੀ, ਕਾਗਾ, ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਗਾ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪੱਖੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਦ ਪੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁਚੀਆਂ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਗੁਚੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਆਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇਖ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆਂ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਕਿੰਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਲ ਦੇਖ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਪੰਪਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲੋਫਰ, ਹੰਸ ਤੇ ਜਲ-ਪੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਲੋਂ ਛੁਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਕਰਵਾਕ ਪੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਇਹ ਪੰਪਾ ਹੱਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਜੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਜੀਵਨ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਹੇਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਕਿੰਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ! ਅਜੇ ਵੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਉੱਚੀ, ਪਰ ਅਣਪਹੁੰਚੀ, ਸ਼ੁਭ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸੁਖਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ। ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਵਗਦੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਆਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਕਣਿਕਾਰਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਡੰਡੇ ਦੇਖ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਦੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ: ਚਮਬੇਲੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਕਰਬੀ, ਸਾਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ ਤੇ ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜਨ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਮਾਧਵੀ ਲਤਾ, ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਚਮਬੇਲੀ ਦੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੁਕਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦਰਖ਼ਤ ਖਿੜੇ ਹਨ; ਲੋਧਰਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਜੂ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕਾ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਾ, ਆਮ, ਪਾਟਲਾ, ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤ, ਸਾਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦਾ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਰਖ਼ਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਹਨ, ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਤੇ ਧਵਾ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰਖ਼ਤ, ਲਾਲ ਕੁਰਾਬਕਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸਯੰਦਨ ਵੀ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਦਰਖ਼ਤ, ਸਭ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਢੀਆਂ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ, ਇਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਦੂਜੇ, ਇਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ, ਬਹੁਤ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਦਰਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਰਖ਼ਤ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; "ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੈ," ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਮੱਖੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋ ਜਾਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੁਕ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਦ ਲੱਭਣ ਵਾਲੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 'ਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਡਿੱਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੁਖਦਾਈ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਲਈ। ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ, ਚਟਾਨਾਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਹੋਈਆਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁਨਹਰੀ-ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਖਿੜਾਈ ਦੇਖ; ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਦਰਖ਼ਤ ਉਮੜ-ਉਮੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਦਰਖ਼ਤ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਡਾਢੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਪੰਪਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਫੁੱਲਾਂ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ, ਪੱਖੀਆਂ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਵਿਚ, ਹਰ ਪਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ, ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।