ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਹਰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਇਥੇ ਆਉਂਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਜਦੋਂ ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਾਹਾ ਨਹੀਂ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦੇ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਤਰਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਉੱਥੇ ਵੀ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਸਿਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਵੀ ਵਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਜਦੋਂ ਵਸੰਤ ਆਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਣੀ ਸਿਤਾ ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਤਾ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਿਤਾ ਨਾਲ ਸੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਕਾਂ, ਜੋ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੌਕੀਦਾਰ ਹੈ; ਪਰ, ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ ਇਉਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਣ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੰਦਨ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਮੋਹਕ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਕਮਲ, ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਪਾ, ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ, ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭੰਵਰੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹਰਣ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਧੀਆ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਹਾਏ, ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ! ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਤੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਸਨ। ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ, ਜੇ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ। ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਤਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੰਦਨ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਣਿਕਾਰਾ ਦੀਆਂ ਮੂਲਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਧੂੜ ਉਡਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੋਹਣੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਦ ਵਰਗਾ ਸੁਗੰਧ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੈਸਮਿਨ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ, ਤੇ ਕਰਬੇਰ—all ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ ਤੇ ਸਿੰਦੁਵਾਰ, ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਮਹਿਕਦਾਰ ਮਾਧਵੀ ਲਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੈਸਮਿਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਦਰਖ਼ਤ—all ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਲੋਧਰ ਦਰਖ਼ਤ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਆਮ, ਪਾਟਲਾ, ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ—all ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਰਖ਼ਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ, ਤੇ ਧਵਾ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦਰਖ਼ਤ, ਲਾਲ ਕੁਰਬਕ, ਤਿਨੀਸ਼, ਨਕਤਮਾਲ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸਿਆਂਦਨ—all ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਖਿੜੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਮਹਿਕਦੇ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਹਰ ਪਲ ਸਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਗਏ।