ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੋਰਣੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਵਿਸਾਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਅ攀ੜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ; ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਜਾਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਬਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਅਪਸਰਾ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ, ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਨੇ, ਜਦ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ, ਨਰਮ ਬੋਲ ਵਾਲੀ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇਤਨੀ ਧਰਮਵਤੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਕਾਗਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਾਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦ ਪੰਛੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਇਸ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ, ਫੁੱਲ ਵੱਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹਵਾ-ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਪਤਲੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਲ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਪਾ, ਆਪਣੀ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਨਾਲ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹੰਸ ਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਜਲ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਹੈ। ਕਮਲ, ਹਵਾ-ਚਲਿਤ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜਲ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸਾਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਹੇ, ਕਿੰਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਵਾਸਨਾ! ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਔਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸ਼ੁਭ ਸਨ। ਵਾਸਨਾ, ਜੇ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਸਹਿ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜੇ ਬਸੰਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਤਬਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ, ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਸੁਖਦਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੂੜੇ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਆਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਮੋਹਕ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਂ 'ਤੇ, ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਿੜੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਡੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੋਹਣੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਦੀ ਸੁਗੰਧ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਚਮਲੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਕਰਬਲ—all ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ ਤੇ ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਬਸੰਤ-ਮੌਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਮਾਧਵੀ ਲਤਾ, ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਮਲੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਾਕੁਲਾ, ਚੰਪਕਾ, ਤਿਲਕਾ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ—all ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹਨ; ਲੋਧਰਾ ਰੁੱਖ, ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਂ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਣਕਾ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਾ, ਆਮ, ਪਾਟਲਾ ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ—all ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦਾ ਤੇ ਅਰਜੁਨਾ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼ਾ, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਤੇ ਧਵਾ ਰੁੱਖ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਪੰਪਾ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਰੁੱਖਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸੁਖਦਾਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।