ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਗਮਨ 'ਚ, ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਯੋਗ-ਵਿਦਾਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਮਣੀਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਵੇਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੋਰਣੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਵੱਲ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਵਿਸਾਲ ਨੈਨਾ ਵਾਲੀ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਬੇਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਭੰਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਮੇਰੀ ਲੋਚਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਵਸੰਤ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੇ ਵਸੰਤ ਉਥੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਤ ਹੋਈ, ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ-ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ ਨੈਨਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਜਦ ਵਸੰਤ ਆਵੇਗਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਜੀਵਨ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਕਾਂ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਿਸਾਲ ਨੈਨਾ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਭੰਵਰਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ, ਆਪਣੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਰ ਕਿਵੇਂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਵੇਖ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਲ ਵੇਖ, ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕੁਮੁਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ, ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਪਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ—ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਭੰਵਰਾਂ ਨੇ ਛੇੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਵਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਮਲ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲੱਤ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸਾਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਹਾਏ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ! ਉਹ ਭੀ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸਨ। ਜੇ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਮੈਨੂੰ ਆ ਵੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲੈਣਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਵਸੰਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਤਬਾਹ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁੱਖਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਪਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹਵਾ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸੋਹਣੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵੇਖ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੋ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਅਜੀਬ ਧੂੜ ਉਡਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੋਹਣੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਚਮਪਾ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ, ਤੇ ਕਰਵੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਤਕੀ ਤੇ ਸਿੰਦੁਵਾਰ, ਵਸੰਤ ਵਿਚ ਖਿੜਦੇ ਰੁੱਖ, ਮਹਿਕਦਾਰ ਮਾਧਵੀ ਲਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੈਸਮੀਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵ, ਮਧੂਕ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਰੁੱਖ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹਨ। ਪਦਮਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲੋਧਰ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਜੂੜ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ ਹਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕ, ਪਾਰੀਭਦ੍ਰ, ਆਮ, ਪਾਟਲਾ, ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ—all ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।