ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਾਰੀ, ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠ ਰਹੀ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਤੜਪ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਨੈਨੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੈਤ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਹਵਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਦੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਮੋਰ ਕਿਵੇਂ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਕਿਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਫੜਫੜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਹੋਣ। ਮੋਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੋਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਤੜਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਮੋਰਣੀ ਵੀ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਣੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮੋਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਲਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪਰ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੋਰ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮੋਰਣੀ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਦੁਆਰਾ ਚੱਕੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਉਣਾ ਅਸਹਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਦੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਉਠਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੋਰਣੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਕੋਲ ਚਾਹ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੱਕੀ ਨਾ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਕੀ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ ਵੀ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮੇਰੀ ਤੜਪ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਉੱਥੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਥਾਂ ਬਸੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੇਕਰ ਬਸੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਨਾਨੀ, ਪਰਾਏ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਈ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲੀ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਬਸੰਤ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਧਰਮੀਕ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹਰੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਠੰਢੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਕਾਂ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਜਿਵੇਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੇਖੋ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਪੰਛੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਵਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਹੋਣ। ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਉਪਵਨ ਵਿਚ, ਕਿਵੇਂ ਕਿਨਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਰ ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਮਲ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲੋਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਜਲਚਿਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਭੌਰੇ ਵੱਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬੜੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਹਾ! ਕਿੰਨਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਇਹ ਵਾਸਨਾ! ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੂਰ ਤੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸਨ। ਇਹ ਵਾਸਨਾ, ਜੇ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਹਿ ਸਕੀਦੀ ਸੀ, ਜੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਤਬਾਹ ਨਾ ਕਰਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਮੋਹਕ ਸਾਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਖਿੜਦੇ ਕਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸਰੋਵਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।