ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਸਦੇ ਵਣ ਵਿਚ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਣ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮੌਸਮ ਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰੂਮਾਨੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਵਣ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਲਈ ਸੋਹਣਾ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠ ਰਹੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੀੜ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਸੰਤ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਠੰਡੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਪੰਖ ਫੜਕਾਉਂਦੇ ਮੋਰ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੋਰ ਆਪਣੀ ਮੋਰਨੀ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਰਨੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੰਖ ਫੈਲਾਂਦਾ ਤੇ ਮੋਰਨੀ ਨੂੰ ਤਾਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਥੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਬਸੰਤ ਵਿਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਣਾ ਅਸਹਿਣ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੋਰਨੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਵਲ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੱਕ ਕੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਥੋਥੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।" "ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ ਵੀ, ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ। ਪੰਛੀ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬਸੰਤ ਉਥੇ ਵੀ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਉਥੇ ਵੀ ਆਵੇ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਜੇ ਔਰਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜਦੋਂ ਬਸੰਤ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇਤਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਸੋਹਣੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਕਾਂ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਰੌਲਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਦਰਬਾਨ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰਸ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹਵਾ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲ ਵਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੋ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਸੁਗੰਧੀ ਕਮਲ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਪੰਪਾ, ਆਪਣੀ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਕਮਲਾਂ, ਨੀਲੇ ਜਲ-ਕਮਲਾਂ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਮਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵਲੋਂ ਛੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਸਰੋਵਰ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਕਮਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" "ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਉਹ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੂਰ ਤੇ ਮਿਲਣ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਸੰਤ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਪਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਹਰ ਰੰਗ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਪ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।