ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰੁੱਤ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤਲਪ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਅਣਦੇਖੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਸੰਤ, ਭਾਵੇਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਤਲਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਮਿਰਗੀ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਚੈਤ੍ਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ; ਵੇਖ, ਮੋਰ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰ ਪੈਲੂ-ਪੈਲੂ ਕੱਚ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੋਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮੋਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਤਲਪ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਮੋਰਣੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਣੀ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤੜਪ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਮੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਿਲੋਂ ਤੜਪਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨਨ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨਮੋਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਣਾ ਅਸਹਿਨੀਯ ਹੈ।" "ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤਲਪ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਮੋਰਣੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਕੋਲ ਤਲਪ ਕਰਕੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਕੀ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ।" "ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਗਲ, ਭਾਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ ਵੀ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਬੇਸੂਦੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ। ਪੰਛੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮੇਰੀ ਤਲਪ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੇਕਰ ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਅੰਕਹੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗੀ?" "ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ—ਬਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਠੰਡੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਹਵਾ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਕਾਂ, ਜੋ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਦਰਬਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਦ ਪੰਛੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹਵਾ ਇਹ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ।" "ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਣ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੇਖ ਕਿ ਪੰਪਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਹਿਕਦਾਰ ਕਮਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ।" "ਇਹ ਪੰਪਾ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਿਕਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਲਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਮਲਾਂ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਇਹ ਵਾਸਨਾ! ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਸੀ।" "ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਬਸੰਤ, ਆਪਣੇ ਖਿੜਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਤਬਾਹ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬੇਰੰਗ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।