ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਚੌਂਕੀਆਂ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਛਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂਕਣ ਵਾਲਾ ਕੋਕਿਲ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਕੋਕਿਲ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੋਕਿਲ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਮਗਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲ ਦੇ ਗੀਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਨਵੀਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ – ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਰਮ, ਵਾਲ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਰੁੱਤ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਸੀ। ਜੰਗਲ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਲਈ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਬਸੰਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਿਆ ਇਹ ਸੋਗ ਵਧਦਾ ਹੀ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਵੈਦੇਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਇੱਥੇ ਵਧਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਸੰਤ, ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਤੜਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰਣ ਆਖ ਵਾਲੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ; ਵੇਖੋ, ਮੋਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਮੇਰੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਰਨੀ ਵੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੜਪੀ ਹੋਈ, ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਐਵੇਂ ਹੀ ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮੋਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਵੱਲੋਂ ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਹਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਉਣਾ ਅਸਹਿਣ ਹੈ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਠਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਮੋਰਨੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਪਤੀ ਕੋਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਵਿਸਾਲ ਨੈਨੀ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਅਸਰ ਹਨ; ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ, ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਬੁਲਾਵਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮੇਰੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬਸੰਤ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਦ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇਤਨੀ ਗੁਣਵਤੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਸੀਤਾ ਲਈ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਕਾਂ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਦੁਆਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਾਲ ਨੈਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਠਦੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਦ ਪੰਛੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਇਸ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਨੂੰ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੜਪੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਚੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮੀ। ਹੇ ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਉਪਵਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼-ਸਿੰਘ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਸੋਹਣੇ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੇ ਕਮਲ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।