ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂਕਣ ਵਾਲੀ ਕੋਇਲ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਕੋਇਲ ਇਸ ਸੋਹਣੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਕੂਕ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੋਇਲ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਵੇਖ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕੂਕ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਲਾਲ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਰਮ ਹਨ, ਵਾਲ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਤਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਰੁੱਤ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਸੀ। ਜੰਗਲ, ਜੋ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਲਈ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਵਸੰਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਧਦਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਇੱਥੇ ਵਧਦਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਸੰਤ, ਭਾਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਤੜਪ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਨੈਨੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਵੇਖ, ਮੋਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੋਰ ਕਾਂਚ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੋਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਤੜਪ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਮੋਰਨੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜੋੜੀਦਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚੁਰਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਰੁੱਤ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਠ ਰਹੀ ਹੈ: ਇਹ ਮੋਰਨੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜੀਦਾਰ ਵੱਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੁਰਾ ਕੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ; ਸਰਦੀ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਭਾਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਕੇ, ਭੌਂਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮੇਰੀ ਤੜਪ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਵਾਂਗ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਵਸੰਤ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸੰਤ ਉਥੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਨਿੱਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਵਸੰਤ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਸੀਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਵਾ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਕਾਂ, ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਲਈ ਦਰਬਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦ ਪੰਛੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਇਹ ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਭੌਂਰਾ ਇਕਦਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਰਚੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖ, ਕਿੰਨਰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ।