ਰਾਮ ਜੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਨ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਦੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਸੰਤ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੁਖ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਲਗਨ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਖੁਸ਼ ਕੋਇਲ, ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਵਨ-ਨਦੀ ਵਿਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਸੀ, ਇਸ ਕੋਇਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਖੋ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ, ਲਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿਚ ਭਰ ਗਈ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਦੀ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਨਵੀਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਮੋਮ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਰੁੱਤ, ਇੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਸੀ। ਵਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ; ਵਸੰਤ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਦੁਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਵਧੇਗਾ; ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਇੱਥੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸੰਤ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਮਿਰਗ-ਅੱਖੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਦੇ ਵਨ ਦੀ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ; ਦੇਖੋ, ਮੋਰ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਪੰਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਇਹ ਮੋਰ, ਮੋਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਰ ਲਗਨ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਮੋਰਨੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਾਜ਼ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜਰੂਰ ਇਸ ਵਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਜੀਣਾ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਦੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਮੋਰਨੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਕੋਲ ਲਗਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅਪਹਰਣ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ, ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਅੱਖੀ ਜਨਕੀ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਦੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹਨ; ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਗਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਬੇ-ਫਲ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ। ਪੰਛੀਆਂ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਮੇਰੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਵਸੰਤ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਥਾਂ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੀਤਾ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਰੂਰ ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਕਾਲੀ-ਅੱਖੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ-ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ, ਕਮਲ-ਅੱਖੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ—ਜਰੂਰ, ਵਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਇੰਨੀ ਗੁਣਵਾਨ, ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀਤਾ ਲਈ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੇ ਠੰਡੀ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਹਵਾ, ਇੰਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ; ਹੁਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੁਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਪੰਛੀ, ਕਾਗ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੈਠਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਅੱਖੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਦੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਨ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ, ਤਿਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਮਧੁਮੱਖੀ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਦੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਥੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ।