ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਹਵਾ ਕਿਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਰੇ ਹੋਏ, ਗਿਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਭੰਭੀਆਂ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੱਤ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਜਿਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਗਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਭੰਭੀਆਂ ਮਧੁਰ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਸੁਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੜੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਭੰਭੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖੋ, ਜਿਹੜੇ ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਸੰਤ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਕੋਕਿਲੀ ਗਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ ਕੋਕਿਲੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਸੁਹਣੀ ਜੰਗਲ-ਨਦੀ 'ਤੇ ਗਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ 'ਤੇ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕੋਕਿਲੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੇਖੋ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੀਆਂ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਧੁਨੀ ਗਾ ਰਹਾ ਹੈ। ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਭੰਭੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੰਭੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਲਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਜਿਹਦੀ ਨਰਮ ਪਲਕਾਂ, ਸੁਹਣੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਰੁੱਤ, ਇਨੀ ਸੁਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਸ ਲਈ ਸੀ। ਜੰਗਲ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਜੀ; ਵਸੰਤ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਔਰਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਹੋਰ ਵਧੇਗਾ; ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਵੇਖੀ, ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਦਰਦ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਸੰਤ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਲੋੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਹਿਰਣ-ਆਖ ਵਾਲੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ; ਵੇਖੋ, ਮੋਰ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਜਿਹੇ, ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੋਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਮੋਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਲੋੜ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ, ਮੋਰਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਣੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੰਗ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੋਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਹਣੇ ਪੰਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਰੋਲੇ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਮੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜਰੂਰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਅ攀 abduct ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਰੁੱਤ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਵੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ 'ਚ ਵੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਮੋਰਣੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਵਿਦ-ਆਖ ਵਾਲੀ ਜਨਕੀ abduct ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ। ਵੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਗਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭੰਭੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਬੇਕਾਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਸੰਤ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਰੂਰ ਸੀਤਾ ਵੀ ਅਸਹਾਇ ਹੋਈ ਹੋਈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਰੂਰ ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ; ਕਿਵੇਂ ਕਾਲੀ-ਆਖ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵਸੰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਸੋ, ਉਹ ਸੁਹਣੀ-ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ, ਕਮਲ-ਆਖਾਂ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲ, ਜਰੂਰ ਵਸੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਇਨੀ ਗੁਣਵਾਨ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਸੀਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ, ਵਸੰਤ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਤਕਲੀਫ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।