ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ (ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ) ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜਰਾ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਰੀਲ ਪਥਰ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਕਮਲ ਇਸਨੂੰ ਸਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੇ ਖਲੋਤੇ ਹਨ। ਪਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਹਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪੰਪਾ, ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਬੜੀ ਮੰਗਲਮਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੱਪ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਹਿਰਨਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ ਘਾਹ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਖਾਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੱਤਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਿੰਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਸਮ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੁਰਭਿਤ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲ ਵਰਗਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ—ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੁਣ ਵੀ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹਵਾ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਿਲਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਸਤ ਕੋਕਿਲਾ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਲ ਬੁਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਧੁ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਮਨੋਹਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਖਲੋਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖੋ, ਜਿਹੜੇ ਪੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁਤ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਵਸੰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਕਿਲਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਮੈਨੂੰ ਸੱਦਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਸਤ ਕੋਕਿਲਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨਦੀ-ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਗਾਏਗੀ, ਤਦ ਪਿਆਰ ਦੇ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਕੋਕਿਲਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ, ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿਰਕਦੇ ਹਨ, ਕੋਕਿਲਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਜਿਸਦੇ ਲਾਲ-ਰੰਗੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਉਹ ਨਰਮ ਪਲਕਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੌਸਮ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਸੀ। ਜੰਗਲ, ਜੋ ਕੋਕਿਲਾ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ; ਵਸੰਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਖਾਸੀਤਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ ਹਨ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠਿਆ ਇਹ ਸੋਗ ਹੋਰ ਵਧੇਗਾ; ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਸੰਤ, ਭਾਵੇਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ; ਵੇਖੋ, ਮੋਰ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਫ਼ੈਦ ਕাঁচ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੋਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮੋਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹਾਂ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਮੇਰੀ ਲਾਲਸਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਵੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਮੋਰਣੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਣੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਦੁਆਰਾ ਹਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਹਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣਾ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ: ਇਹ ਮੋਰਣੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੋਰ ਕੋਲ ਚਾਹ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।