ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਥਰਥਰਾ ਉਠੀਆਂ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਬੇਰਿਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਹਨ। ਇਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਨੀਲੋਫਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਭਾਅ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਦਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੇਖ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਾਨੀਂ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਪਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣਾ ਲਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੂਠ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਥਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੈਦਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੋਟੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲਤਾ-ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਹਨ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਦਰਖ਼ਤ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਖ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਦਰਖ਼ਤ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਹਵਾ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਪੈ ਰਹੇ ਜਾਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਮਸਤ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਰਖ਼ਤ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ, ਮਧੁਰ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੋ ਪਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ, ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦਰਖ਼ਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਸੰਤ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਕੋਕਿਲ, ਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ ਕੋਕਿਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਨਦੀ 'ਤੇ ਗਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਭ ਪਾਸੇ, ਦਰਖ਼ਤ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਅਤੇ ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅੱਗ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਲਾਲ-ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵੀਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਪਲਕਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੌਸਮ, ਇਤਨਾ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਸ ਲਈ ਸੀ। ਜੰਗਲ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ; ਵਸੰਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਹੋਰ ਵਧੇਗਾ; ਵੈਦੇਹੀ, ਨਾ ਵੇਖੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਸੰਤ, ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਮृਗ-ਨੈਨੀ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ; ਦੇਖ, ਮੋਰ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਮੋਰ, ਮੋਰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਮੋਰਨੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਰਨੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਖ ਫੈਲਾਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਖੌਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਮਣੀਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।