ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਤਿਲਕਾ, ਬੀਜਾਪੂਰਾ, ਬਰਗਦ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਹਿ ਲਹਿ ਰਹੀ ਓਲੇਅਂਡਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁੰਨਾਗਾ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜੈਸਮੀਨ, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ ਅਤੇ ਨਿਕੁਲਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸਪਤਪਰਨਾ, ਕਟਕ ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤਾ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨਿਖਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਦਰੱਖਤ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਨਾ ਲੱਗਿਆ; ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੁਹਣੇ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਜੰਗਲ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ਼ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਵਾਯਮਿਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਗਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਏ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ (ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜੋ ਬੈਰੀਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੈ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਲਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪੀੜ੍ਹਾ ਰਹੀ ਹੈ—ਭਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦਾ ਦੁਖ ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਪਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛਟਾਂ, ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਣੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹਨ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਟਿੱਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੌਲਾ ਹਵਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਬੜੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ; ਮੌਸਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਜਦੋਂ ਦਰੱਖਤ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ‘ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਦਰੱਖਤ, ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਕਈ ਫੁੱਲ ਪਏ ਹਨ, ਕਈ ਝੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ‘ਤੇ ਹਨ। ਹਵਾ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਝੜਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਸਤ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ, ਜਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਝੜਕਦੀ ਹੈ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਣਜੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੜਕਦੇ ਹੋਏ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਹਣੀ-ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ‘ਤੇ, ਸੁਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ, ਦਰੱਖਤ ਐਸਾ ਲੱਗਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਹੜੇ ਪੀਲੇ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਸੰਤ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁਖ overwhelmed ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਗੂੰਜ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ ਕੋਇਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਸੋਹਣੀ ਜੰਗਲ-ਧਾਰਾ ‘ਚ ਗੂੰਜੇਗੀ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇਗੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਆਸ਼ਰਮ ‘ਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤ, ਬੂਟੇ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ‘ਚ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਲਾਲ-ਟਿੱਪ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਪਲਕਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੌਸਮ, ਇੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਸ ਲਈ ਸੀ। ਜੰਗਲ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ; ਵਸੰਤ ਦੇ ਗੁਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ, ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।