ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੋਲ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ tilaka, bijapura, ਬਰਗਦ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੁੱਖ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਵੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਪੁੰਨਾਗਾ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਚੰਬੇਲੀ, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ ਅਤੇ ਨਿਕੁਲਾਸ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸਤਪਰਨ, ਕਟਕ ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਸਜਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਮੁਲਿਆ ਮਾਊਂਟੇਨ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਖਣਿਜ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਰਬਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਲਵਾਨ ਸੁਗਰੀਵ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੂੰ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੋਲ ਜਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨ ਸੀ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਪੰਪਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਝੀਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਬੈਰੀਲ ਵਰਗੇ ਨੀਲੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਨੀਲੋਫਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖ, ਕਿੰਨਾ ਮਨਮੋਹਣ ਹੈ—ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਰੁੱਖ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਭਰਾ ਭਰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਪਾ, ਜੋ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਇਹ ਝੀਲ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਨੀਲੀ ਤੇ ਪੀਲੀ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਝੜਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਿੰਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਜੰਗਲ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਝੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟੂਆਂ ਉੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖ ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ—ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਝੜ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਝੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹਵਾ ਜਦ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਝੁੰਝੋੜਦੀ ਹੈ, ਭੌਰੇ ਗੁੰਜਦੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।" "ਮਸਤ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਹਵਾ ਜਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹੀ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਦ ਭੌਰੇ ਮਧੁਰ ਗੁੰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧੁ-ਸੁਗੰਧਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।" "ਸੋਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਹੋਏ, ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਵਿਸ਼ਟ੍ਰਿਤ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਣ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ।" "ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀ ਕੋਇਲ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਸੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀ ਕੋਇਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲੀ ਨਦੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਾਏਗੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਸੀ।" "ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ।" "ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਵਸੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਨਵੇਂ ਲਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ—ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਪਲਕਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ ਸੀ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਰੁੱਤ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਗਏ।