ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੋਟਸਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਉਥੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨੇ ਕੰਢਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦ ਬੁਲੰਦ ਬਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਵਾਦੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤਿਲਕ, ਬੀਜਪੂਰ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਲਤੀ, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ ਅਤੇ ਨਿਕੁਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸਪਤਪਰਨ, ਕਟਕ ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੀ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਸਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਬੈਰਿਲ ਵਾਂਗ ਨੀਲਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਨਿੰਫ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਕਿੰਨਾ ਮਨਮੋਹਕ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ, ਭਾਈ, ਮੈਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਪੰਪਾ, ਜੋ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ, ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ।" "ਇਹ ਝੀਲ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ, ਬੜੀ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੱਪ, ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਲੀ ਤੇ ਪੀਲੀ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ ਹਵਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਿੰਨੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ! ਮੌਸਮ ਰਸ ਭਰਿਆ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹੈ, ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੇਖੋ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਜੰਗਲ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਝੜ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ—ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਝੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਝੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਜੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਹਵਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਭਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੁਲਾਂਗਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਉਂਦੀ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" "ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ, ਮਨੋਹਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ, ਜਿਵੇਂ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ। ਪਰ ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਮੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" "ਇੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਤੜਫਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀ ਕੋਕਿਲ ਮੈਨੂੰ ਸੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀ ਕੋਕਿਲ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੋਹਣੀ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਂਗੇ ਮਾਰੇਗੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਬੁਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਸੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੇਖੋ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਬਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਬੁਲਾਂਗਾਂ ਤੇ ਨਰ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅੱਗ ਸਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ—ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਵਸੰਤ ਦੀ ਇਹ ਅੱਗ, ਲਾਲ-ਲਾਲ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ—ਨਰਮ ਪਲਕਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਰਸ ਭਰੀ ਹਵਾ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲਾਂਗਾਂ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।