ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਮਤੰਗ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਰਸਭਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਮਤੰਗ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿਲਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਬਕੁਲ ਅਤੇ ਉਦਾਲਕ ਰੁੱਖ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਘਣੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਣੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ, ਚਿੱਕਣ ਰੇਤ ਨਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਝੀਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨਰ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆ ਕੇ ਵਸਦੇ ਸਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਸੀ। ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ, ਮਹਿਕਦੇ ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਨੀਲੇ ਉੱਤਪਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਝੀਲ ਰੰਗੀਨ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲੇ ਉੱਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਿਕਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਤਿਲਕ, ਬੀਜਾਪੂਰ, ਬਰਗਦ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੁੱਖ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਵੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਪੁੰਨਾਗ ਰੁੱਖ, ਚਮेली, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ, ਨਿਕੁਲ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸਪਤਪਰਨ, ਕਟਕ ਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤ ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਝੀਲ ਇੱਕ ਪਿਆਰੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਖਣਿਜ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਲਵਾਨ ਸੁਗਰੀਵ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗ, ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਏ; ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਨੂੰ ਵੇਖੋ! ਇਹ ਬੇਰੀਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਉੱਤਪਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖੋ, ਕਿੰਨਾ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ! ਇੱਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਭਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਪੰਪਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਬੜੀ ਮਨੋਹਰ, ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਨੀਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ ਘਾਹ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਿੰਨੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ! ਇਹ ਰੁਤੂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਮਹਿਕਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਜਦ ਰੁੱਖ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ।" "ਵੇਖ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਲੇਟੂਆਂ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਹਵਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਝੜਦੇ ਹਨ।" "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਕਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈ—ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹਨ।" "ਹਵਾ, ਜਦ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਮਸਤ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਗਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ।" "ਜਦ ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹੀ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਧੁਰ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਚੋਟੀਆਂ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਰੁੱਖ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲੇ ਖਾਂਦੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" "ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖ, ਜਿਹੜੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁਤੂ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।