ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਯਾਸ਼ਟਿਕਾ, ਅਰਜੁਨਕਾ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਾ, ਕਿਰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਧੁਨੀ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਮਤੰਗ ਦੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਉਸ ਝੀਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੋਨੋ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਚਲੇ; ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ-ਭਰੀ ਝੀਲ ਵਿਚ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਰ-ਚੁੰਨਫਰ ਤਿਲਕਾ, ਅਸ਼ੋਕਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਬਕੁਲਾ ਅਤੇ ਉਦਲਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਝੀਲ ਦੇ ਗੜ੍ਹੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਕੱਚੇ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ, ਸਮਤਲ ਰੇਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਮਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਛੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਝੀਲ, ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਿਨਨਰ, ਸਰਪ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਝੀਲ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਆਉਂਦੇ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ। ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ-ਕੁਮੁਦੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਕੁਮੁਦਾ ਦੇ ਗੁਚ, ਨੀਲੇ ਜਲ-ਕੁਮੁਦ, ਇਹ ਝੀਲ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲ-ਕੁਮੁਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਾਫਾ, ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ, ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਇਹ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਈ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਿਲਕਾ, ਬੀਜਪੂਰਾ, ਬਨਿਆਨ, ਚਿੱਟੇ ਦਰੱਖਤ, ਖਿਲੇ ਹੋਏ ਕਰਬੇਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨਾਗਾ ਦੇ ਪੂਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਚੈਸਮੀਨ, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਨਿਕੁਲਾਸ, ਅਸ਼ੋਕਾ, ਸਪਤਪਰਨਾ, ਕਟਕਾ ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਝੀਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪਹਾੜ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕਾ ਨਾਮਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਸਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਛੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਮਲ-ਭਰੀ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਵਿਦੀ, ਪੰਪਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਝੀਲ ਵਿਚ ਚਲੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਗਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਕਤਿ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ, ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਨੀਲ-ਕੁਮੁਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ।” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਦਰੱਖਤ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਭਰਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਨ ਦਾ ਦੁਖ ਸਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹਾਂ, ਪੰਪਾ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ।” “ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਸਰਪਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਨੀਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀ ਹੋਈ।” “ਇਹ ਹਲਕਾ ਹਵਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ; ਮੌਸਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਪਲੇਟੂਆਂ ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਮਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ।” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਜਾਪਦੀ, ਜੋ ਡਿੱਗੇ, ਡਿੱਗ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਹਵਾ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਟਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਝੂਮਦੀ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ। ਮਦ-ਭਰੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਹਵਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੀਤ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦੀ।” “ਹਵਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਝੂਮਦੀ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲਪਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਹੀ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ, ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ।” “ਦਰੱਖਤ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਮਦੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਚ, ਮਧੁਰ-ਵਾਸਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਰੋਂਦੇ ਜਾਪਦੇ। ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਚੋਟੀਆਂ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀਆਂ, ਚਮਕਦੀਆਂ। ਦਰੱਖਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਝੂਮਦੀਆਂ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।” “ਸਾਰੇ ਖਿੜੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦਰੱਖਤ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਝੀਲ, ਫੁੱਲਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਪਰ ਆਸ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ।