ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਨੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਵਿਰਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਦੇ ਹੋਏ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ—ਕੋਯਾਸ਼ਟਿਕਾ, ਅਰਜੁਨਕਾ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਕਿਰਾਕਾ ਆਦਿ—ਦੀ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਰਖਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਦਾ, ਉਸ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਤੰਗਾ ਦੀ ਝੀਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਬੜੀ ਠੰਡੀਮਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਗਏ; ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਕਮਲ-ਪੂਰੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤਿਲਕਾ, ਅਸ਼ੋਕਾ, ਪੁਨਾਗਾ, ਬਕੁਲਾ, ਅਤੇ ਉਦਾਲਕਾ ਵਿਰਖ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਝੀਲ, ਘਣੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ, ਚਮਕਦੇ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਛੂਏ, ਬਾਂਕਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਵਿਰਖ, ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਸਭ ਨੇ ਝੀਲ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਰਖਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਸੀ। ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ-ਲਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਕੁਮੁਦਾ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਟੀ, ਨੀਲੇ ਲਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨੀਲੀ, ਉਹ ਝੀਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੀ ਸੀ। ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲ-ਲਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਮੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਝੀਲ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤਿਲਕਾ, ਬੀਜਪੂਰਾ, ਬਨਯਾਨ, ਚਿੱਟੇ ਵਿਰਖ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਓਲੇਅੰਡਰ ਅਤੇ ਪੁਨਾਗਾ ਵਿਰਖ ਸਨ। ਜੈਸਮੀਨ, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ, ਨਿਕੁਲਾ, ਅਸ਼ੋਕਾ, ਸਪਤਪਰਨਾ, ਕਟਕਾ, ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤਾ ਵਿਰਖ, ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ, ਝੀਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕਾ ਨਾਮ ਦਾ, ਵਿਰਖਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ। ਉੱਥੇ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਸੁਗਰੀਵ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਉੱਥੇ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ, ਮਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਕਮਲ-ਭਰੀ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਉਚਾਰਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤਾਕਦਾ, ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਗਾਂ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੌਰਵਮਈ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਰਗਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬੇ; ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੇਰਿਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲ-ਲਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ। ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਤਾਕ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰਖ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ।" "ਪਰ ਦੁਖ ਮੈਨੂੰ ਦਬੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹਰਨ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਪੰਪਾ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਕਈ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ।" "ਇਹ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ, ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਪੀਲਾ ਘਾਸ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨ ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਖਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹੋਣ।" "ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਹਵਾ, ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਬੜੀ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ; ਰੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਖਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਆਏ ਹਨ।" "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਇਹ ਸੁਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਵਿਰਖ, ਹਵਾ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੰਞਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਹਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ—ਕਈ ਫੁੱਲ ਗਿਰ ਚੁੱਕੇ, ਕਈ ਗਿਰ ਰਹੇ, ਕਈ ਵਿਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ।" "ਹਵਾ ਵਿਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ, ਮਧਮਧਾ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਝੂਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਮਧੋਸ਼ ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।" "ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਵਿਰਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਗੂੰਥੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਇਹ ਹਵਾ, ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਵਿਰਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧਮੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ ਮਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਸੋਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਰੰਗੀਨ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਵਿਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਝੂਮਦੀਆਂ, ਮਧਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਵਿਰਖਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਲਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ।