ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਧਰਮੀ ਰਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਧੂ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉਥੇ ਬਾਘ ਤੇ ਹਰਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।" "ਉਥੇ, ਕੁਝ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮੀ ਸੁਗਰੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਾਲੀ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲਾ ਹਾਂ।" "ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਮ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਵੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਲੇਰੀ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਉਥੇ ਚੱਲੀਏ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਉਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਰਸਤੇ ਵਿਚਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ, ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ—ਕੋਯਸ਼ਟਿਕਾ, ਅਰਜੁਨਕਾ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰਾ, ਕੀਰਕਾ ਆਦਿ—ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਦੂਰੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਮਤੰਗਾ ਕੁੰਡ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੰਪਾ ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤਿਲਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਬਕੁਲ ਤੇ ਉਦਾਲਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਸੀ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੱਚ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ, ਚਿੱਟੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਝੀਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਸੀ। ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਜਲ-ਨੀਂਲੀਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਟੀ, ਨੀਲੇ ਉਦੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਕਵਲਾਂ ਨਾਲ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਨੀਂਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ, ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਮ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ, ਬੀਜਾਪੂਰ, ਵਟ (ਬਰਗਦ), ਚਿੱਟੇ ਦਰੱਖਤ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਰਵੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਫੁੱਲ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨਾਗ ਦਰੱਖਤ, ਚੰਬੇਲੀ, ਕੁੰਦ, ਬੰਦੀਰਾ, ਨਿਕੁਲਾ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸਪਤਪਰਨ, ਕਟਕ ਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤਾ ਆਦਿ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਝੀਲ ਸੋਹਣੀ ਵਧੀਕ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਰੀ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਿਛਲੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਪਹਾੜ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਕਸ਼ਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਗਰੀਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੁਗਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾ।" ਇਉਂ ਰਾਮ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਚਿਤਵਨ ਨਾਲ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੰਗਲ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀ ਚਹਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਵਿਚ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਹ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਪਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਬੈਰਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ-ਨੀਂਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਪੰਪਾ ਦਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖ, ਕਿੰਨਾ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਪਾ, ਜੋ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖੇਰੀ ਹੋਈ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਪ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।" "ਇਹ ਨੀਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ ਘਾਹ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਚਹੁੰਕਿੱਤੇ ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਹਲਕੀ ਹਵਾ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰੱਖਤ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਖ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।