ਲੱਖਣ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਂਹ ਪਾਸਿਆਂ ਕਬੰਧ ਦੇ ਦੇਹ ਦੇ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੀ। ਕਬੰਧ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮਾਨੋ ਘਿਉਂ ਦੀ ਡੱਲੀ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੜ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਿਘਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਚਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਕਬੰਧ ਨੇ ਅੱਗ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧੂੜ ਰਹਿਤ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਤੋਂ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਅਲੌਕਿਕ ਚਮਕ ਸੀ, ਹਰ ਅੰਗ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਵਿਮਾਨ ਰੂਪੀ ਰਥ ਵਿਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦਸੋਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਦਿਆਂ, ਕਬੰਧ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਘਵ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕੇਂਗਾ।” ਕਬੰਧ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਰਾਮ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਛੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅਤੇ ਲੱਖਣ, ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ, ਪਰ ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਯੋਗ ਵਾਪਰਿਆ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੁਣ, ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਂ ਦਾ ਵਾਨਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਇੰਦਰਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਰੋਸ ਕਰਕੇ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਯਮ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਵੀਰ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਚਮਕਦੇ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” “ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ, ਨਿਮਰ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਪੁੰਨ, ਨਿਰਭੈ, ਤੇਜਸਵੀ, ਅਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਰਾਮ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾ ਭਰ।” “ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਇक्षਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਵੱਡਾ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਜਲਦੀ ਨਿਕਲ, ਹੇ ਵੀਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ। ਰਾਘਵ, ਅੱਜ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ। ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ।” “ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਫਲ, ਰਾਜਾ ਜੰਬਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਹੁਣ ਪੰਪਾ ਨੇੜੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਚੌਕਸ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਸੂਰਜਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਨੇ ਅਨਿਆਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ; ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ, ਉਹ ਕੌਣੀ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੌਸ਼ਲ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਪਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਜਦ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਦੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੱਕ ਖੋਜ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਏਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੇਜੇਗਾ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਭੇਜੇਗਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਲੱਭੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਤੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਿਯਸੀ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਲੁਕਾਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸਿੰਘ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵੇਗਾ।” “ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਕਬੰਧ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸੁਭਾਗੀ ਰਾਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੰਬੂ, ਪ੍ਰਿਆਲ, ਜੈਕਫਰੂਟ, ਬਰਗਦ, ਅੰਜੀਰ, ਟਿੰਡੂਕ, ਪੀਪਲ, ਕਰਨਿਕਾਰ, ਅੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਾਗਰੁੱਖ, ਤਿਲਕ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਣ ਵਾਲਾ ਚਮਪਾ, ਨੀਲਾ ਅਸ਼ੋਕ, ਕਦੰਬ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਵੀ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਪਰੀਭਦ੍ਰਕ ਰੁੱਖ ਹਨ; ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਝਟਕ ਕੇ ਫਲ ਲੈ ਸਕੇਂਗਾ।” “ਉਹ ਫਲ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੁਆਦ ਦੇਣਗੇ, ਖਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀਓ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਇਕ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਆਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰਵਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਜੋ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੈਤਰਰਥ ਬਾਗ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਪ ਹੈ; ਰੁੱਖ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ।” “ਉਥੇ, ਰੁੱਖ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਝਟਕ ਕੇ ਫਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਲੱਖਣ ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਫਲ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇਗਾ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋ।” “ਫਿਰ, ਹੇ ਵੀਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਪੰਪਾ ਨਾਂਕ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੋਗੇ, ਜੋ ਰੇਤ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਬੇਨਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਉਸ ਦੀ ਰੇਤ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਕੁਮੁਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੰਸ, ਜਲ-ਪੰਛੀ, ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਕੁਰਲੇ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਬੰਧ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ, ਮਦਦਗਾਰ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।