ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਉਣ੍ਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੁ ਦੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰ ਲਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੀਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਓਹ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਜੰਗਲ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੂਟਿਆਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਹੋਏ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਡਰਾਉਣੇ ਅਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕੋਸ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਘਣੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗੂਂ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਕਦੇ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਦੇ। ਫਿਰ, ਤਿੰਨ ਕੋਸ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਘਣਾ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ, ਸਦਾ ਹਨੇਰੀ, ਪਾਤਾਲ ਵਰਗੀ ਗੁਫਾ ਵੇਖੀ। ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਾਘ ਵਾਂਗ ਯੋਧੇ ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ, ਉਥੇ ਹੀ, ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੇਖੀ—ਵੱਡੀ ਦੇਹ, ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਡਰਪੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ, ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ, ਢਿੱਲ੍ਹੇ ਪੇਟ ਵਾਲੀ, ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਕਰੜੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ, ਵੱਡੀ, ਵਿੱਖਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੀ—ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਥੇ ਮਿਲੀ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਆਈ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਰਸ ਲਈਏ," ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਅਯੋਮੁਖੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ।" ਉਹ ਆਖਦੀ, "ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਊਂਗਾ, ਹੇ ਵੀਰ!" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ, ਨੱਕ ਤੇ ਛਾਤੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਕੱਟੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕ ਮਾਰਦੀ, ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਜਿਧਰੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਉਧਰ ਹੀ ਭੱਜ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਏ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੇਰਾ ਬਾਂਹ ਬਹੁਤ ਫੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਸੰਕੇਤ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਆਫਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਵੰਜੁਲਕਾ ਨਾਮਕ ਪੰਛੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧੁਨ ਵੱਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਹਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਵਾਜ਼, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਸ ਧੁਨ ਵੱਲ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ, ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੀਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ—ਨਾ ਸਿਰ, ਨਾ ਗਲ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪੇਟ 'ਚ ਸੀ—ਇਹ ਸੀ ਕਬੰਧ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਖੜੀ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਮੀਂਹਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਡਰਾਉਣਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਵੱਡੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ, ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ। ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਡਰਾਉਣੀ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਅੱਖ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਦੰਦ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਮੂੰਹ ਚੱਟਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੀਛ, ਸਿੰਘ, ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਲੰਬੀਆਂ, ਹਿਲਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਛ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਹਰਣ ਫੜਦਾ, ਤੇ ਕਈ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਕ ਕੋਸ ਦੂਰ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਬੰਧ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਉਣਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੈੜਾ ਤੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਘਸੀਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਕਰਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰੇ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਸੀ, ਡਰ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਵੀਰ, ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ; ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਬਲੀ ਦਿਓ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਓ।