ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਕਟੇ ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋਏ ਗਿੱਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—"ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਨ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਗਿੱਧ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਖਸਸ ਦੀ ਕਰੂੜ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ (ਸੌਮਿਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੇਰੀ خاطر ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਦ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਕੀ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਬੜੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਹੇ ਜਟਾਯੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਜਦ ਉਹ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ? ਉਹ ਰਾਖਸਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਜਦ ਰਾਮ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਟਾਯੂ ਕੰਪਦੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮਾਲਕ ਵਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਲ 'ਵਿੰਦਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ—ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਤੇਰੀ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਛੀ ਵਾਂਗੂ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜਲਦੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰੇਂਗਾ।" ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹੋਂ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਉਹ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਮੋਲ ਜਾਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਜੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ "ਬੋਲ, ਬੋਲ" ਆਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਪੈਰ ਫੈਲਾਏ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਗਿੱਧ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਮਵੇਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਇਥੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਬੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠ ਕੇ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ—ਸਮਾਂ ਵਾਕਈ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਉਪਕਾਰਕ ਗਿੱਧ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਿਉ-ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਗਿੱਧਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨੇਕ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ—even ਜਾਨਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋ ਵਧ ਕੇ ਇਹ ਗਿੱਧ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਆਦਰਨੀਯ ਹਨ, ਇਉਂ ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਲੱਕੜ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਇਸ ਗਿੱਧ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਪੰਛੀ ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰਖਾਂਗਾ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਖਸਸ ਦੇ ਹੱਥ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਮੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਗਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਜਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਜਣ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਗਿੱਧ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ ਮਾਸ ਉਸ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਧੀਆ ਹਰੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁਗਤੀ ਪਾਵੇ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਗਏ ਤੇ ਗਿੱਧ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੜਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਸੁਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਲਈ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜਲ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।