ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪਾਸ ਬੈਠੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਘਵ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮਿਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਜ਼ਖਮ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਫਿਰ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਹੈ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ? ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਮੈਂ ਪੂਛਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ।" ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ, ਧਰਮਵਾਨ ਆਤਮਾ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, "ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਾਘਵ; ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ Bikhrī ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਛਣਕ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਂ 'ਵਿੰਦਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਕੁਤਸਥ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਹੰਡੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਤੁਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋਗੇ।" ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। "ਰਾਵਣ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ," ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੰਛੀ ਦਾ ਜੀਵ-ਅਤਮਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, "ਬੋਲੋ, ਬੋਲੋ," ਕਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਜਾਨ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਟਾਯੂ, ਮੱਥਾ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੈਰ ਸਿੱਧੇ ਕਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚੁਪ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਡੰਡਕ ਅਰਨਯ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ, ਜੋ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਜੀਵਿਆ, ਹੁਣ ਮਰ ਗਿਆ; ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਮੇਰਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੰਛੀ ਮਰ ਗਿਆ; ਇਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀ ਗਈ, ਵੇਖਿਆ ਸੀ।" "ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।" "ਸਚਮੁਚ, ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਧਰਮਵਾਨ, ਸਚਾਈ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਬਹਾਦਰ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ।" "ਸੀਤਾ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਪੀੜਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮੌਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸਤਕਾਰਯੋਗ ਹਨ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਲੱਕੜ ਲਿਆਓ; ਮੈਂ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੰਰਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾਵਾਂਗਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" "ਜੋ ਲੋਕ ਯਗਨ ਕਰਦੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—" "ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਹੈ: ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਤਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਵਿਦਾ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਧਰਮੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਾਕਤ ਜਿਹਾ ਦੁਖੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਸ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਸ, ਕੱਟ ਕੇ, ਰਾਮ, ਹਰੇ-ਹਰੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ, ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਦੁਵਿਜ਼ ਜਾਤੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਜਟਾਯੂ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸੁਗਮ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਫਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਘਵਾਂ ਨੇ ਪੰਛੀ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ; ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸਤਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸੁਭਾਗੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ।