ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਬਾਜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਬੇਹਾਲ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ, "ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਮੈਥਲੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਰਾਮ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਬਾਜ਼, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੜਿਆ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੋੜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਕੁਝ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ। ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਅਜਿਹਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਉਹ ਕੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ? ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਆਕਾਰ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, "ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਘੁਨੰਦਨ। ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਟੋਪ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਮਾਂ 'ਵਿੰਦਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਤੇਰੀ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਵੰਞੀ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ।" ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਉਹ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ," ਆਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, "ਬੋਲ, ਬੋਲ," ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਪੈਰ ਸਿੱਧੇ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਬਾਜ਼ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਬਾਜ਼, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗਿਆ। ਨੇਕੀ, ਧਰਮ, ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇ enਾ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।" "ਸੀਤਾ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ, ਇਹ ਬਾਜ਼ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੱਕੜ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ, ਇਸ ਬਾਜ਼ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਪੰਛੀ ਲੋਕ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਾਂਗਾ, ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜਲਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਅੱਗ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਬਾਜ਼ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਕੱਟਿਆ ਤੇ ਹਰੀ ਘਾਸ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੁਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀ ਰਾਜਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਧਰਮਯੋਧਾ ਬਾਜ਼ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਆਦਰ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਵਿਦਾਈ ਦਿੱਤੀ।