ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਜਟਾਯੂ, ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਥਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪੰਛ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਲਤਪਤ ਸੀ। ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਰਾਵਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਥਕ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਪੰਛ ਕੱਟ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾਨਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗਿਰ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਨੇ, ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਿਆਰੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਦੋਹਰਿਆਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਇਕੱਲਾ, ਉਸ ਸੁੰਨ ਸੜਕ 'ਤੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਕੁੰਡੀ ਗਵਾਇਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਸੀਤਾ ਲੁੱਟੀ ਗਈ, ਪੰਛ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਮੰਦਭਾਗੀ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਵੀ ਲਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਮੰਦਭਾਗੀ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੰਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮੰਦਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਟਾਯੂ, ਪੰਛਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਿਆ।" ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਈ?" ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਵੱਜ ਨਾਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਪੰਛ, ਮੇਰੀ خاطر ਲੜ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਹ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਜਖ਼ਮ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਖੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਟਾਯੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਬੋਲ ਸਕਦਾ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਦੱਸ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲਿਆ?" "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ?" "ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ, ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਪਿਤਾ!" ਜਟਾਯੂ, ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਥਕ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਪੰਛ ਕੱਟ ਕੇ, ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ; ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਪਲ 'ਵਿੰਦਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਕੁਤਸਥ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਡਾ ਨਿਗਲ ਚੁੱਕੀ ਮੱਛੀ, ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਜਲਦੀ ਹੀ, ਰਣभूमੀ 'ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗਾ।" ਜਟਾਯੂ, ਅਣਭੁਲੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚੋਂ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। "ਉਹ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ," ਕਹਿ ਕੇ, ਪੰਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, "ਬੋਲ, ਬੋਲ," ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਪੈਰ ਪਸਾਰੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਪੰਛ, ਜੋ ਕਈ ਸਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਲੰਬਾ ਕੀਤਿਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਮਰ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇਹ ਪੰਛ, ਮੇਰਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੜੀ ਗਈ।" "ਉਸ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪੰਛਾਂ ਦੀ ਰਾਜ ਕੁੰਡੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।" "ਸਚਮੁਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਧਰਮਵਾਨ, ਸੱਚੇ, ਵਿਰਲੇ, ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਿੰਦੇ ਜੀਵ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ—even ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।" "ਸੀਤਾ ਦੀ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਚਿੰਤਾ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਮੈਨੂੰ ਉਨੀ ਨਹੀਂ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਮੌਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਪੰਛਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੈ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਲੱਕੜ ਲਿਆ; ਮੈਂ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਪੰਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੀ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਪੰਛ-ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਾਵਾਂਗਾ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਉਸ ਦਾਨਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਵਿਦਾਈ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਮਾਣਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।