ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਜਟਾਯੁ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨੁਸ਼, ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋਈ ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰਥੀ ਵੀ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਰਾਮ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।” ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗਿਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਇਕੱਲੇ ਪਏ, ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜ ਗਵਾ ਲਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਤਕਦੀਰ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਸੀਬੀ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਅਭਾਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਟਾਯੁ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਜਟਾਯੁ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਟਾਯੁ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬੁਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੜਦਿਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ? ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿੰਨਾ ਤਾਕਤਵਰ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਜਟਾਯੁ, ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, “ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ‘ਵਿੰਦਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇਗਾ।” ਜਟਾਯੁ, ਬੇਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਖਿਆ, “ਰਾਵਣ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਇੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, “ਬੋਲ, ਬੋਲ,” ਆਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਟਾਯੁ ਦੀ ਜਾਨ ਉੱਡ ਗਈ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਪੈਰ ਸਿੱਧੇ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਟਾਯੁ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਕਈ ਸਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਈ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਰ ਗਿਆ; ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਜਟਾਯੁ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਉਪਕਾਰਕ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਵੇਲੇ ਮਿਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਗਿਦਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।” ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਧਰਮ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਬਹਾਦਰ, ਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ—even ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ, ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਉਪਕਾਰਕ ਪੰਛੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੱਕੜ ਲੈ ਆ, ਮੈਂ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਜਟਾਯੁ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੁ ਦੀ ਵਿਰਲ ਭਗਤੀ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।