ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਲਈ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਪਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਪਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੈਤ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਵਿਰਹ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੁਖ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਇਕੱਲਾ ਰਾਹ ਉੱਤੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਵੀ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਬਦਨਸੀਬ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਉਲਟਣ ਕਾਰਨ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ। ਕੱਟੇ ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੂਕਾਰਿਆ, “ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਮੈਥਲੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਨੇ, ਉਸ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਜੋ ਕਠੋਰ ਘਾਟ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੈਤ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਨ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਜਟਾਯੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਬੋਲ ਸਕੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ—ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਹੋਣ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਉਸਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ? ਉਸ ਰਾਖਸ ਦਾ ਰੂਪ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਕੀ ਹਨ? ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।” ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵਿਹਲਾ ਤੇ ਆਸਹਾਰਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਆਤਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲਦਾ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਉਸ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਪਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਲ 'ਵਿੰਦਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਵਾਂਗ ਮਛੀ ਜੋ ਕੰਡੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ; ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਵੇਂਗਾ।” ਜਦ ਗਿੱਧ, ਜੋ ਮੰਨ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਮਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲਹੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। “ਉਹ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, “ਬੋਲ, ਬੋਲ!” ਆਖਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਗਿੱਧ ਦੀ ਜਾਨ ਉੱਡ ਗਈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਪੈਰ ਫੈਲਾਏ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਗਿੱਧ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਹਿਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਾਇਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਰਾਖਸਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਕੇ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਹੁਣ ਅੱਜ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਦੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਗਿੱਧ, ਮੇਰਾ ਉਪਕਾਰਕ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਫੜੀ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਵੱਡਾ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਨੇਕ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ—even ਜਾਨਵਰ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ, ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਗਿੱਧ ਦੇ ਨਾਸ ਨੇ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰ ਗਿਆ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਯੋਗ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅਦਬ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਦਿੱਤਾ।