ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਧਨੁ ਤੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ, ਜਟਾਯੂ, ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ-ਅੱਖ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਤੇ ਜਲਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਖਾ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਜਟਾਯੂ, ਜਿਹਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਝੱਗ ਵਾਲਾ ਲਹੂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵੀ ਲੈ ਲਈ।" "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।" ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ, "ਇਹ ਰਾਵਣ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਥ ਵੀ।" "ਇਸ ਦਾ ਰਥ-ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਥਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।" "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁਕਾ ਹਾਂ।" ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਿਆਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੇ; ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਬ ਗਿਆ। ਉਹ, ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਰਾਹ 'ਤੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜ ਖੋ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਗਈ, ਪੰਛੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਵੀ ਲਵਾਂ, ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਦਨਸੀਬ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੋਸਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇੰਝ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਯੂ, ਜਿਸਦੇ ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ, "ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ?" ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਵਾਟ-ਅੰਤਰ, ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ, ਜਦ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਕਰੂੜ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਦੋਸਤ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਚੋਟ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਨੂੰ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਜਟਾਯੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ।" "ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ?" "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ? ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ?" "ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਦੱਸ।" ਰਾਮ, ਬੇਸਾਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੇ, ਤੇ ਧਰਮੀ ਜਟਾਯੂ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲਿਆ, "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਰਾਵਣ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।" "ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਥਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਰਾਤ-ਚਰਣ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਾਂ ਵਿਖੇ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ, ਮਾਲਕ ਵਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਪਲ ਨੂੰ 'ਵਿੰਦਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਉਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਤੇ ਜਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਡਾ ਖਾ ਗਿਆ ਮੱਛੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਤੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਜਲਦੀ ਹੀ, ਤੂੰ ਰਣ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗਾ।" ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਮੱਤ-ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ," ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਲਭ ਜਾਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, 'ਬੋਲ, ਬੋਲ' ਕਹਿ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਜਾਨ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।