ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾ ਡੋਲਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਨੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਦਾਖੀਲ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ—ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ—ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਲੰਬਾ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਪੰਛੀ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਚੌੜੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੱਟਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਯੂ, ਲਹੂ ਦੀ ਝਾਗ ਉਲਟੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਲੈ ਲਈ।" "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿੱਟਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਧਨੁਸ਼, ਇਹ ਤੀਰ, ਤੇ ਇਹ ਰਾਮ, ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਰਥ-ਸਵਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।" "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉਡ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।" ਰਾਮ, ਸਿੱਟਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ, ਹੁਣ ਦੁੱਗਣੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲਾ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁੰਨੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿੱਟਾ ਗਈ, ਪੰਛੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਕਿਸਮਤ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਨਸੀਬ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਯੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, "ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ?" ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਿੰਦ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਬੇਬਸ ਤੇਕਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਜਟਾਯੂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਟਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸ।" "ਕਿਹੜੀ ਗਲਤੀਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ?" "ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ? ਤੇ ਸਿੱਟਾ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ?" "ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਸੇਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਜਟਾਯੂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸਿੱਟਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਵਣ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ।" "ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਕੇ, ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਸਿੱਟਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਛਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਰਾਵਣ, ਸਿੱਟਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੌਰਨ ਮੁੜ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਪਲ ਨੂੰ 'ਵਿੰਦਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਉਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਤੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਤੂੰ ਜਾਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਂਗਾ।" ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਟਾਯੂ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਉਹ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਦੁਰਲਭ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, "ਬੋਲ, ਬੋਲ," ਆਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ।