ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਝੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ—ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ—ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮਨ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਉਗਰ ਤੇ ਉਬਲਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਕਿੱਧਰ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਇਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਸੋਚ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ। ਇਹ ਥਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਬੇਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੋ। ਜਿਹੜੇ ਵੱਡੇ ਮਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਉਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਖੋਜਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼, ਉਕਾਲੂ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਟਾਯੁ ਹਨ, ਜੋ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹੀ ਹੈ ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕੁਨਿ-ਆਕਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਕਾਲੂ ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਿਹਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਲਹੂ ਉਗਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਿਰੀਹ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਚਿਰੰਜੀਵੀ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦ ਵੀ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਬਰ ਕਰਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਟੁਟਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਥ ਵੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।” ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ, ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਨੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਰਾਜ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਐਨੀ ਤਕਦੀਰ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮੰਦੇ ਨਸੀਬੀ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਅਭਾਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਮੰਦੀ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਪੁਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਅਗਲੀ ਘੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ, ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੋਟ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦ ਲਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰੀਹ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਜਟਾਯੁ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਉਸਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ? ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੋ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਧਰਮੀ ਜਟਾਯੁ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।