ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜੋ ਇکشਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਅਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਬੁਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮਨ ਲਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਪਿਆਰੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭੀਏ? ਜ਼ਰਾ ਸੋਚ।" ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਪਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਾਈ ਜੀ, ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਹਨ, ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੁਸੀਂ ਵਰਗੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਟਾਯੂ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹੀ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਵਾਂਗ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਲਹੂ ਨਾਲ ਥੁਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਲਈ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛੱਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਰਾਵਣ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹਨ, ਇਹ ਉਸਦੀ ਟੁੱਟੀ ਰਥ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਤਾ ਲੱਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਥੱਕ ਗਏ। ਉਹ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਗਹਿਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਸੀਤਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਐਸੀ ਤਕਦੀਰ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜੇ ਜੇ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਣ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬਦਨਸੀਬ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਮਾੜੀ ਤਕਦੀਰ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਯੂ, ਜਿਸਦੇ ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਰੋ ਪਏ, "ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਮੈਥਿਲੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜਦ ਉਹ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਰੂੜ ਚੋਟ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਬੋਲ ਸਕੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੱਕ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਸੀ? ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ? ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਉਸਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।