ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਇੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸੁਰ-ਅਦਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ। ਪਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਤੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤੱਠਵੇਂ ਸર્ગ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਚਿੰਤਤ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਜੋ ਸਾਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਆਪਣੇ ਉਭਰਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਬਚਿਆ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਥੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ? ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਢੂੰਢੋ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਕਿਨਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਦੂਧਾਰ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਜਟਾਯੁ ਸੀ, ਜੋ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਿੱਧ-ਆਕਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸਨੇ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ, ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੇ, ਐਸੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਪਰ, ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਝੱਗ ਵਾਲਾ ਲਹੂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਚਿਰੰਜੀਵੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲੈ ਲਈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਸਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਫੜਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਲਈ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਦੇ ਤੀਰ ਹਨ; ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਰਥ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਦੁਖ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਨੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਗਵਾ ਲਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਐਨੀ ਵਿਪਤਾ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹੋਣ, ਮੈਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਆਈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਹ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਉਲਟਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਪੰਖ ਕੱਟਿਆ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਤੇ ਖੁਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਹਠਵਾਂ ਸৰ্গ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਬਸ ਸਾਡੇ ਵਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਜਟਾਯੁ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ? ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕੀ ਬੋਲਿਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗਿੱਧ ਜਟਾਯੁ ਦੇ ਕੋਲ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ।