ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ; ਹਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਵਧਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਤਕਦੀਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਜੇਕਰ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਮਰ ਵੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ; ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਅਕਲ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਛਤ ਫਲ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਕੀ ਸਮਝਾਵੇ? ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਤੇਰੇ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਾਨਵ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ। ਪਰ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੂੰ ਉਸ ਮਾੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਚੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਸਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮਨ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਉਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਖ਼ੁੰਝ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: "ਬੱਚੇ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਖੰਗਾਲੋ। ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ; ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼, ਦਾਰਦਾਰ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਮਹਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ, ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਪਰ, ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਫੇਂਕ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: "ਹੇ ਦੀਰਘਾਯੂ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੋਂ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਲਈ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਸਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਧਨੁਸ਼, ਇਹ ਉਸਦੇ ਤੀਰ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਹੀ ਉਸਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋਈ ਰਥ। ਮੇਰੇ ਪਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਾਰਥੀ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪੰਛੀ (ਜਟਾਯੂ) ਸੀਤਾ ਦੀ ਖਬਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਪਰੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁਖ ਦੋਹਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਟਾਯੂ, ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਞੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਰਾਜ ਖੋ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਵਿਛੜ ਗਈ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਸ ਤਕਦੀਰ ਤੋਂ ਤਾਂ ਅੱਗ ਵੀ ਸੜ ਜਾਵੇ। ਅੱਜ ਜੇ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ। ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੁਖੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਮਾੜੀ ਤਕਦੀਰ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" ਐਸਾ ਕਈ ਵਾਰ ਆਖ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਛੁਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਤੇ ਸਚੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।