ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ, ਇਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਆਧਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਹਰੇਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਨਸੀਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਹਾਣੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ੇਰ-ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਜੇਕਰ ਵੈਦੇਹੀ ਮਰ ਵੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਅਥਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ; ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਤਰਕ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਪਰਖੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਣਸੁਣੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਤ ਫਸਲ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਭਲਾ ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵੀਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ। ਪਰ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਸ ਮਾੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ। ਇਹ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੋਝੀ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਆਪਣੇ ਵਧਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੀ ਕਰੀਏ, ਪੁੱਤਰ? ਕਿਧਰ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸ।" ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕਰ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼, ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਡਰਾਵਨਾ, ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਨੇ ਹੀ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਿੱਧ-ਆਕਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਿਸਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪਤ, ਮਰਨਹਾਰ, ਸਿੱਧਾ ਉੱਡਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਝੱਗ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਉਗਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਦਸਰਥਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦਿਰਘਾਯੁ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੋਹ ਲਈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਛੀਣਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਲਈ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਹਨ; ਤੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਟੁੱਟੀ ਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੰਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ; ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਟਾਯੂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੋਂ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਦੁੱਗਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ, ਇਕੱਲਾ, ਸੁੰਨੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜ ਗਵਾ ਲਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਪੰਛੀ ਮਰ ਗਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਤਕਲੀਫ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਦਨਸੀਬ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ।