ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਕਰਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਲਗ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਵਿਹਲਾਪ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਨਰਮ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ: "ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਕਕੁਤਸਥ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ? ਕੌਣ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕੇਗਾ? "ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ? ਇਹ ਦੁੱਖ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਇਕ ਪਲ ਵਾਸਤੇ ਛੂਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੋ, ਤਾਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਸਰਾ ਮਿਲੇਗਾ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ। ਨਹੁਸ਼ ਪੁੱਤ੍ਰ ਯਯਾਤੀ ਵੀ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਆਇਆ। "ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਇਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਂਪ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਆਧਾਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ; ਹਰੇਕ ਜਿੰਦ ਜਾਤੀ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੋ। "ਜੇਕਰ ਵੈਦੇਹੀ ਮਰ ਵੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਿਹਲਾਪ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਖ ਚੁੱਕੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਕੀ ਸਿਖਾਵੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਤੇ ਦੇਵ ਸਮਰਥਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਰਯ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਪਕਰਮ ਕਰੋ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਮਾੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ।" ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਭਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਵਧਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਪੁੱਤਰ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਥੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕੀਏ? ਸੋਚੋ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: "ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਖੋਜੋ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਡਰਾਵਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੇ ਆਵਾਸ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ। ਵੱਡੇ ਮਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਖੰਗਾਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨੁਕੀਲਾ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੰਛੀ, ਜਟਾਯੂ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਹੀ ਜਣੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗਿੱਧ ਰੂਪ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਜਮੀਨ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਪਰ, ਜਟਾਯੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਫੇਣੀਲਾ ਲਹੂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੁਖ ਭਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਹੇ ਚਿਰੰਜੀਵੀ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਲਈ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਰਥ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਜੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।