ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛੱਠੀ-ਛੱਠੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਮ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੱਤਿ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਅੰਬਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਖ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਰਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਗੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਕੁਤਸਥ, ਇਹ ਦੁਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਆਮ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੁਖ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਦੁਖ-ਦੁਰਭਾਗ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਦੁਖ ਅੱਗ ਵਾਂਗੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਆਸਰਾ ਲੱਭਣਗੇ? ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ—ਯਯਾਤਿ, ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖ ਮਿਲਿਆ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, “ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਵਿਅਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਆਗੇ ਦੱਸਿਆ, “ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਆਧਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ—ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਦੇਵਤੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਭਾਵੇਂ ਵੈਦੇਹੀ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗੂੰ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਅਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਡੋਲ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, “ਤੁਸੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਣਜਾਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, “ਹੀਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੌਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ—even ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਬੁੱਧੀ, ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਕੜਣ ਅੌਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮੱਤਿ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਾਨਵ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਾੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤ੍ਹੀ-ਸਤ੍ਹੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ—ਜੋ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮਨ ਲਿਆ। ਉਹ ਬਾਹ-ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਉਗਦਾ ਗੁੱਸਾ ਦਬਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਚਮਕਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸੰਘਰਸ਼ੀਏ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭੀਏ? ਸੋਚੋ।” ਇਸ ਦੁਖ-ਵਿਆਕੁਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ।” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ ਕਈ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਅਡੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੋ; ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗੂੰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਰੇਜ਼ਰ ਵਾਂਗੂ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਚੜਾ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗੂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਕਤ-ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਜਟਾਯੂ ਸੀ। ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ, ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗੂ ਪਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਨੇ, ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਧ-ਆਕਾਰ ਦਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚੌੜੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼, ਜਲਦੇ, ਸਿੱਧੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉੱਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਚੜਾ ਕੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਪੰਛੀ, ਝਾਗ ਵਾਲਾ ਰਕਤ ਉਲਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ—ਦੋਵੇਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਲੈ ਲਏ ਹਨ।” ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਛਤਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।