ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਗੁਣ, ਵਿਨਮਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕੰਡ ਵਿੱਚ ਛਿਆਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਮਨੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹਾਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧੇ ਹੋਏ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਭਰਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ, ਕਕੁਤਸਥ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਮ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਛੁਹਿੰਦਾ? ਇਹ ਦੁੱਖ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਸਰਾ ਮਿਲੇਗਾ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ—ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਖੋ ਬੈਠੇ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਦਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਆਧਾਰ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ; ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਜੇਕਰ ਵੈਦੇਹੀ ਮਰ ਵੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੁਝਾਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ; ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਅਣਦੇਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਨਤੀਜੇ ਬਿਨਾਂ ਉਪਰਾਲੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸਿੱਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—even ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਾਨਵ ਤਾਕਤ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ। ਪਰ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਾੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕੰਡ ਦਾ ਸਤੱਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਅਚੀ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਜੋ ਸਾਰ ਨੂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਲਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਵਧਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਪੁੱਤ੍ਰ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਥੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ? ਸੋਚ ਇਹ।” ਦੁੱਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਖੋਜ। ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਰਾਖਸਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ, ਘਾਟੀਆਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਐਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੰਗਾਲਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਇਕ ਡਰਾਉਣਾ, ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗਿੱਧ ਰੂਪ ਰਾਖਸਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਧੇ। ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਫੇਂਕ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੀਮੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਚਿਰੰ ਜੀਵੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੋਂ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।