ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਥ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਜੋਤ ਅਤੇ ਸਾਜ ਸਾਮਾਨ ਉੱਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਛਿਟੇ ਵੀ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਰਾ, ਇਹ ਰਥ ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਇਥੇ ਛੱਡਿਆ ਹੈ? ਇਹ ਸਥਾਨ ਤਾਂ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ, ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰੋ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹੋ। ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਤੁੱਲ ਬਾਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗੇ। ਡਰਾਵਣੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਭਾਂਗੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜੇਕਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੁਖੀ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੋ।" "ਜੇਕਰ ਸਦਾਚਾਰ, ਬਿਨੈ ਜਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰੰਯਕਾਂਡ ਦੇ ਚੱਠ ਸੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਬੇਹਦ ਬੇਕਲ ਤੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਭਰਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ, ਕਕੁਤਸਥ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਆਮ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਉਮੀਦ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਲਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਸ ਮਿਲੇਗੀ?" "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ। ਨਹੁਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਆਇਆ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ, ਇਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਨੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਮਪਦੀ ਹੈ।" "ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ। ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮਾੜਾ ਆਉਂਦਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਜੇਕਰ ਵੈਦੇਹੀ ਮਰ ਵੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੀਰਜ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾ, ਅਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚੋ। ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਫਲ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤਿ ਵੀ ਕੀ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ? ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਆਪਣੀ ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।" ਫਿਰ, ਅਰੰਯਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤੱਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਲਾਹ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਆਪਣੇ ਉੱਚਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਈਏ? ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕੀਏ? ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸ।" ਦੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਨਸਥਾਨ ਹੀ ਖੰਗਾਲੋ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਬੇਲਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਕਿਲਿਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਡਰਾਵਣੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ, ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਗਾਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ, ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧੀਰਜ, ਤਰਕ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਨਸਥਾਨ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।