ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ। ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹਾਸਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਧਰਮਵਾਨ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤੇ ਅਕਾਲ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣਗੀਆਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਅੱਗ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਡੁੱਬੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਹਵਾ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਸਭ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਧਨ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਘਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧਾਏਗਾ, ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ’ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ, ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਕਥਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਕੋਈ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਣਿਕ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਵਾਕ-ਕੁਸ਼ਲ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਹਨਵੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਗਿਆ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਲ-ਮੁਕਤ ਘਾਟ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਦੇਖ, ਭਰਦਵਾਜ, ਇਹ ਘਾਟ ਮਲ-ਮੁਕਤ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਪਿਆਰੇ, ਜਲ-ਕੁੰਡੀ ਰੱਖ ਦੇ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਵਲਕਲ ਲਿਆ ਦੇ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤਮਸਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘਾਟ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।" ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵਲਕਲ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਵਲਕਲ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਸੰਯਮੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਨੇੜੇ, ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਮੰਦ-ਚਿੱਤ, ਨੇ ਮਰਦ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਆਸਨ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ, ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਨੂੰ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ," ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ: "ਮੈਂ ਇਹ ਕੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ?" ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸੋਚਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ—ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਉਤਮ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਜਲ-ਕੁੰਡੀ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਸਮੇਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚੀਤਾ, ਖੁਦ, ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉਠ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਸੰਯਮਤ ਕਰਕੇ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉੱਚਤ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਜਲ, ਅਰਘਯ, ਆਸਨ, ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਰੀ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ, ਉੱਚਤ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਲਮੀਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਬੈਠਿਆ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਪਸ਼ਟ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਏ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ, ਜੋ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ।