ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੜੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਬਕਤਰਬੰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਸੌ ਡੰਡੇ ਹਨ ਤੇ ਦਿਵਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਰਾਮ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਇਹ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਲਾਠੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਈ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਖਰ ਰੂਪ, ਭਿਆਨਕ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਪਏ ਪਏ ਹਨ? ਇਹ ਲਾਲ ਲਪਲਪ ਕਰਦੀਆਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਧੋਜਾ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਈ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?" ਅੱਗੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਇਹ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ ਰਥ, ਜੋ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਤੀਰ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਦੋ ਤੋਣੀਆਂ ਵੀ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ, ਜੋ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਬਕ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਛਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਵੇਖ, ਮੇਰੀ ਵੈਰਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਛਸਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਕਰੂੜ ਦਿਲ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੌਤ ਲੈ ਆਈ ਹੈ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਚੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ—ਜੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਮਾਰੀ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ—ਤਾਂ ਧਰਮ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਗਈ। ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਚੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਅਣਦੇਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਲੋਕ-ਮੰਗਲ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹਾਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਮੇਰਾ ਗੁਣ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਖਾਮੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚਮਕਾਵਾਂਗਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਪਿਸਾਚ, ਨਾ ਰਾਛਸ, ਨਾ ਕਿੰਨਰ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਸਮਾਨ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਅਸੰਭਵ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਚੰਦ ਅਡਿੱਕ ਜਾਵੇ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਮਿੱਟ ਜਾਣ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਣ, ਦਰੱਖਤ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ—ਮੈਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਕਾਲ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।" "ਇਸੇ ਪਲ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ; ਕੋਈ ਜੀਵ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਵੇਖ ਅੱਜ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੰਸਾਰ ਹਲਚਲ ਤੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਦਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਸਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ।" "ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਰਾਛਸਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ। ਅੱਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਉੱਡਦੇ ਤੀਰ ਦਿਸਣਗੇ, ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵ, ਨਾ ਦੈਤ, ਨਾ ਪਿਸਾਚ, ਨਾ ਰਾਛਸ—ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ। ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਛਸ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।" "ਜੇ ਲੋਕਪਾਲ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੱਕੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰੀ ਹੋਵੇ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕੇ, ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਨਾ ਲਵਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੋਠ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਛਾਲਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਜਟਾਵਾਂ ਗੁੰਥ ਲਿਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਣਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਜੋ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਹਨ, ਤੀਰ ਧਨੁਸ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜਿਵੇਂ ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਭਾਗ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਰੋਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਅਟੱਲ ਹਾਂ। ਜੇ ਅੱਜ ਉਹ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਉਲਟ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਪੈਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਣ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ 'ਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਸੰਯਮੀ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰਵੋਤਮ ਯਸ਼ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਦੀ ਗਲਤੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਮੈਂ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਰਥ, ਜਿਸਦੇ ਜੋੜ ਤੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ, ਖੁਰਾਂ ਤੇ ਪਹੀਆਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ, ਲਹੂ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ?