ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਇਕੱਠੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦਿਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਹਣਤਾ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ?” ਰਾਮ, ਜੋ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। “ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਚੋਟੀਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਲੀ ਬਾਰੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਘਾਹ ਬਚੇਗਾ, ਨਾ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਨਾ ਪੱਤੇ; ਜਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ।” ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਪੈਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼, ਤਰਕਸ਼, ਅਤੇ ਕਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਰਥ ਵੀ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਇੱਥੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵੀ। ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।” “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਫਾੜਿਆ ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਖਾ ਵੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ ਦੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਇਹ ਵੱਡੀ, ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਧਨੁਸ਼ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਟੁੱਟੀ ਪਈ ਹੈ? ਬੱਚੇ, ਕੀ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਸੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਟਸ-ਆਈ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ?” “ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਨਾਈ ਹੋਈ ਫੌਜੀ ਜ਼ਿਰਹ, ਜੋ ਟੁੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਕੰਡੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦਿਵਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਲਾਠੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਖਰ ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ—ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ? ਅਤੇ ਇਹ ਯੁੱਧ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਹੈ?” “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਰਥ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੁੱਟ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਿਆ ਹੈ? ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੀਰ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰ ਗਏ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਤੀਰ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਵੇਖੋ, ਦੋ ਤਰਕਸ਼ ਵੀ ਟੁੱਟੇ ਪਏ ਹਨ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ, ਜੋ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋੜਾ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।” “ਵੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰਤਾ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਆਵੇਗੀ। ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਚੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ—ਜੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਖੋ ਗਈ—ਤਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਗਈ।” “ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਚੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਭੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹਾਂ। ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰਾ ਗੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਬ ਗਲਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ।” “ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਾਂਗਾ। ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਪਿਸਾਚ, ਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਨਾ ਕਿੰਨਰ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਸਮਾਨ ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” “ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗੀ, ਚੰਦ ਅੜਿ ਜਾਵੇਗਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਲੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਦਰੱਖ਼ਤ, ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” “ਇਸੇ ਪਲ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ; ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇਗਾ।