ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਾਂਗਾ ਕਿ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਰਾਮ ਦੇ ਐਸਾ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ, ਜਾਨਵਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਿਸਾ ਵੱਲ, ਜਿਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਪੰਝਾ ਤੇ ਰਸਤਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਚਲਦਿਆਂ-ਚਲਦਿਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।” “ਜਾਨਵਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਚੱਲੀਏ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਉਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ...” “ਹਾਂ,” ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ; ਦੋ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਤੇ ਝੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵੇਖੀ। ਵੀਰ ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਚਿੰਤਿਤ ਸੀ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਫੁੱਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਇਹ ਫੁੱਲ ਸੰਭਾਲ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਉਹ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ, ਜੋ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ?” ਰਾਮ, ਜੋ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਡਾਂਗਦਾ ਹੈ। “ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾ, ਜਿਹਦੀ ਰੰਗਤ ਤੇ ਆਕਾਰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਚੋਟੀਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਐਸਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੁੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।” “ਹਰ ਥਾਂ ਤੂੰ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਘਾਹ, ਦਰੱਖਤ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ; ਜਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ।” ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਪੈਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰਦੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਛੱਡਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਇधर-ਉਧਰ ਭੱਜੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਸੀਤਾ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਵਿਖੜੇ ਹੋਏ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ-ਕੁੰਚੀ, ਤੇ ਚੱਕੇ ਵਾਲਾ ਰਥ, ਜੋ ਕਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ; ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਘਬਰਾ ਗਿਆ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਖੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਖ-ਵਖ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ।” “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਅਜੀਬ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ, ਫੜਿਆ ਜਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।” “ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਦੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।” “ਕਿਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਨੁਸ਼, ਮੋਤੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਖਾਵਟੀ, ਇੱਥੇ ਟੁੱਟੀ ਪਈ ਹੈ?” “ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬਿਲੌਰੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੈ?” “ਕਿਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਵਚ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਈ ਹੈ? ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ, ਸੌ ਰੀੜਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ?” “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਕਿਸ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਲਾਠੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਈ ਹੈ? ਤੇ ਇਹ ਖਰਾ, ਭਿਆਨਕ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ—” “ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ, ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਯੁੱਧ-ਝੰਡਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਹੈ?” “ਕਿਸ ਦਾ ਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸੇ ਪਿਆ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ? ਤੀਰ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਵਿਖੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ, ਵਿਖੜੇ ਹੋਏ ਤੀਰ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਵੇਖੋ, ਦੋ ਤੀਰ-ਕੁੰਚੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।” “ਕਿਸ ਦਾ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਲ ਤੇ ਚਾਬੀ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।” “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖੋ, ਮੇਰੀ ਵੈਰਤਾ ਉਹਨਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਦਿਲ ਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ—ਜੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਗੁਆਚ ਗਈ—ਤਾਂ ਧਰਮ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੜੀ ਗਈ।” “ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਲੈ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੀਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਭ ਜੀਵ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁਖੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਗਏ, ਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਰਲ ਗਏ।