ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਰਾ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਹਲਾਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਪਰ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਰਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।” ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਨਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ?” “ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ—ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ—ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਆਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਸਿਆ?” “ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।” “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਮੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂਗਾ—ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ, ਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ।” “ਜੇ ਥੋੜੀ ਵੀ ਆਸ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭਾਂਗਾ; ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਿਧਰ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਤੇ ਅਰਥ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬੜਾ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’, ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੇ ਸਨ।” “ਜਾਨਵਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਭਾਈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।” “ਜੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਉਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ—” “ਠੀਕ ਹੈ,” ਕਹਿ ਕੇ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਦੋ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਏ ਹਨ।” “ਇਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਇਹ ਫੁੱਲ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਉਹ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਹ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਹਰ ਅੰਗ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ?” ਰਾਮ, ਜੋ ਉਸ ਪਿਆਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। “ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦਿਖਾ ਦੇ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਚੋਟੀ-ਚੋਟੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਉਂ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਾ ਦਿਖਾਈ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥਪੁਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਤੂੰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।” “ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਬਿਨਾ ਘਾਹ, ਦਰਖ਼ਤ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ; ਜਾਂ ਅੱਜ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿਆਂਗਾ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਪੈਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭੱਜਦਿਆਂ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਥੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੇ। ਇੱਕ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨੁਸ਼, ਤਰਕਸ਼, ਤੇ ਕਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰਥ ਵੀ ਉਥੇ ਪਈ ਸੀ; ਰਾਮ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ।” “ਵੇਖ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਉੱਜਲ ਬੂੰਦਾਂ, ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਤੇ ਅਜੀਬ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।” “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਨੁੱਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਦੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।” “ਕੌਣ ਹੈ ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਇੱਥੇ ਟੁੱਟਿਆ ਪਿਆ ਹੈ?” “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ, ਜੋ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਥਰਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?