ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਸाक्षੀ ਹੈਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਸਾਰਾ ਸਚ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।" ਫਿਰ ਉਹ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ: "ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਪਵਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਕੀ ਉਹ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅ攀 abducted ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਸਤ, ਹੋਸ਼ ਹਾਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ), ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਡਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: "ਹੁਣ ਦੁਖ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਹिम्मਤ ਫੜ; ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ. ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ." ਪਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਦੀ ਇਹ ਹੌਸਲੇ ਭਰੀ ਗੱਲਾਂ ਵੀ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਂਸਠਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ, ਹਤਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਤੇ ਪਤਾ ਲਾ." "ਸਾਇਦ ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਕਮਲ ਲਏਣ ਗਈ ਹੋਵੇ." ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਖੋਜ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪੁਕਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਰਾਮ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ." ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ ਹੋਰ ਵੀ ਹਤਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪੁਛਦਾ ਹੈ: "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਪਰ, ਰਾਖਸ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅ攀 abducted ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਨਦੀ ਤੇ ਜੀਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ, "ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ," ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਨਦੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਨਦੀ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਨਦੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪਿਆਰੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਕੀ ਕਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ?" "ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਕਹਾਂ—ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ?" "ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕੀਤਾ—ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਝਰਨਾ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ।" "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਾਂਗਾ ਜੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵ-ਭੰਗਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਘ, ਰਾਘਵ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਆਵਾਜ਼ ਰੋਕੀ ਹੋਈ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਕੇ, ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਜਿਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਇਹ ਸਭ ਭਾਵ-ਭੰਗਿਮਾਵਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਕਰੁਣਾਬਲ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜਦ ਤੁਸੀਂ 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।" "ਜਾਨਵਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਉਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ—" "ਹਾਂ," ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਤੇ, ਰਾਮ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਵੀਰ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਇਹ ਫੁੱਲ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਮੇਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾ-ਬਾਹੁ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ, ਜੋ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਅੰਗ ਸੁੰਦਰ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਦਿਖਾ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਚੋਟੀਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੂਤ੍ਰ ਰਾਮ ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲ ਕੇ, ਤੂੰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।" "ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਅਪਹੁੰਚ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਘਾਹ, ਰੁੱਖ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਜਾਂ, ਅੱਜ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦਾ ਦੁਖ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹੌਸਲਾ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੂਝ, ਤੇ ਪਹਾੜ-ਨਦੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਹੜਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਯਾਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।