ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਗੁਮਸ਼ੁਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਵਣ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਕੋਚੀ ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਅਕੇਲੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—'ਹੇ ਸੂਰਜ! ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਸਾਖੀ ਹੈਂ। ਦੱਸ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੈ ਗਈ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹਾਂ।' ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, 'ਹੇ ਪਵਨ! ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਦੱਸ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਜੀ ਮਰੀ, ਲੁੱਟੀ ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—'ਭਰਾ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ, ਹੌਸਲਾ ਧਾਰੋ, ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਣਯਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।' ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ, ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਸੀਤਾ ਉਥੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।' ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, 'ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਫੁੱਲ ਲੈਣ ਲਈ ਗੋਦਾਵਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।' ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਨਾਨ-ਸਥਲ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਮੈਂ ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?' 'ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਰਾਮ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਜੀ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' ਪਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੇ, ਜੋ ਮੌਤ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਦੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ, 'ਉਸਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸ,' ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਨਦੀ ਨੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ। ਨਦੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕੰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਨਦੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰਹਿ ਗਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭਰਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ; ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ ਤਾਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ?' 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੇ, ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਕਹਾਂਗਾ—ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ।' 'ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਜਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।' 'ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।' 'ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭਾਂਗਾ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ; ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ, ਭਰਾ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।' 'ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।' ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਰ, ਰਾਘਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖ ਭਰੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅੰਗੁਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਜਿਧਰ ਮੈਥਿਲੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਅਜੀਬ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?", ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।' 'ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਭਰਾ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।' 'ਜੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮਿਲੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਉੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ—' 'ਬਿਲਕੁਲ,' ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਫੁੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁੱਛੇ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਪਵਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਇਹ ਫੁੱਲ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ।' 'ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੈ?' 'ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵਿੱਛੋੜੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਰਾਮਾ ਨੇ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ।' 'ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦਿਖਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਹਾੜ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਚੋਟੀਅਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੜ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਖ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ।